Faworki z PRL - przepis tradycyjny

Klasyczne faworki jak u babci robisz z 300 g mąki, 5 żółtek, śmietany i odrobiny spirytusu. Cały sekret tkwi w 10 minutach wybijania ciasta wałkiem i wałkowaniu go na grubość około 1 mm. Potem liczy się garnek: smalec albo olej rozgrzany do temperatury od 175 do 180°C i tylko kilka kokardek naraz, bo za chłodny tłuszcz daje faworki nasiąknięte jak gąbka.

Składniki

Tak wyglądała faworkowa klasyka z czasów, gdy piekło się z tego, co było w spiżarce. Składniki są proste jak drut, a o udanych faworkach decyduje technika. Masło podnosi smak i delikatność, choć wiele starych receptur się bez niego obywało. Cukier w cieście też możesz pominąć, bo słodycz i tak zapewnia puder na wierzchu.

Smalec nadaje wyraźniejszy, bardziej „dawny” smak. Rafinowany olej rzepakowy pachnie łagodniej i przyda się tym, którzy nie używają tłuszczów zwierzęcych. Jeśli wybierasz olej, niech będzie rafinowany, bo oleje tłoczone na zimno są mniej stabilne przy silnym podgrzewaniu (Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych, 2025).

Przy smażeniu nie będzie czasu na szukanie.

Przygotowanie faworków krok po kroku

1. Przesiej mąkę do miski albo na stolnicę.
2. Dodaj żółtka, śmietanę, sól, cukier puder, spirytus lub ocet oraz ewentualnie masło.
3. Zagnieć zwarte, dość twarde ciasto o konsystencji ciasta makaronowego. Gdy jest sypkie, dodaj 5 ml śmietany, a gdy za miękkie, dosyp 10 g mąki.
4. Przełóż ciasto na stolnicę i wybijaj je wałkiem przez około 10 minut, aż stanie się gładkie, sprężyste i pojawią się w nim drobne pęcherzyki powietrza.
5. Uformuj kulę, przykryj ją i odstaw na 20 minut.
6. Podziel ciasto na 4 części.
7. Rozwałkuj pierwszą część bardzo cienko, na około 1 mm, a resztę trzymaj pod miską lub folią.
8. Pokrój płat na paski szerokie na około 3 cm i długie od 8 do 12 cm.
9. Zrób w środku każdego paska nacięcie długości około 4 cm.
10. Przeciągnij jeden koniec paska przez nacięcie, tak żeby powstała kokardka.
11. Rozgrzej tłuszcz w garnku do temperatury od 175 do 180°C, sprawdzając ją termometrem.
12. Włóż do tłuszczu tylko tyle faworków, żeby swobodnie pływały.
13. Smaż je po kilkudziesiąt sekund z każdej strony, aż nabiorą jasnozłotego koloru, brzegi zesztywnieją i lekko się uniosą, a na powierzchni pojawią się pęcherzyki.
14. Wyjmij faworki łyżką cedzakową na kratkę albo papierowy ręcznik.
15. Posyp je cukrem pudrem przez sitko dopiero po wystudzeniu.

Wybijanie wałkiem wygląda na kuchenną przesadę, a właśnie ono rozluźnia ciasto i wytwarza w nim pęcherzyki. Po usmażeniu to dzięki nim faworki są delikatne i mają charakterystyczne listkowanie, z którego słynie stary przepis. Podany czas przygotowania obejmuje też 20 minut odpoczynku ciasta i 20 minut studzenia, więc samej pracy jest mniej, niż się wydaje.

Tłuszczu nie doprowadzaj do dymienia (Centrum Doradztwa Rolniczego, 2021). Za dużo ciastek naraz gwałtownie obniża jego temperaturę, a faworki robią się ciężkie od tłuszczu. Cukier puder na gorących ciastkach wilgotnieje i układa się plackami, dlatego sięgasz po niego na samym końcu.

Porada wigorzycia.pl: Pierwszy faworek potraktuj jako próbny. Gdy ciemnieje w kilka sekund, zmniejsz ogień. Gdy wychodzi blady, miękki i tłusty, odczekaj, aż tłuszcz znów się nagrzeje.

Gdy coś pójdzie nie tak

Hasło „szybkie faworki udadzą się każdemu” brzmi zachęcająco, jednak ten przepis ma kilka etapów, których nie da się bezpiecznie pominąć. Większość wpadek bierze się z trzech rzeczy: za grubego ciasta, za chłodnego tłuszczu i przepełnionego garnka.

Kłopot	Najczęstsza przyczyna	Co zrobić
faworki są twarde	za grube ciasto albo za krótko wybijane	nieusmażoną część rozwałkuj cieniej
chłoną tłuszcz	za chłodny tłuszcz, za grube ciasto, za dużo w garnku	smaż mniejsze partie i pilnuj termometru
ciasto kurczy się przy wałkowaniu	zbyt napięty gluten	przykryj na 10 minut, wałkuj krótkimi ruchami, obracając płat
pękają przy przewijaniu	przesuszony albo zbyt cienki płat	przykrywaj paski ściereczką i przewijaj od razu po wycięciu
szybko ciemnieją	za gorący tłuszcz albo okruchy i mąka w garnku	zmniejsz ogień, wyłów zanieczyszczenia
miękną po wystudzeniu	za grube ciasto, za niska temperatura, szczelne pudełko przed wystygnięciem	podsusz na kratce w temperaturze pokojowej

Olej, który dymi albo mocno ściemniał, wylej i zastąp świeżym (Centrum Doradztwa Rolniczego, 2021). Twardych faworków po usmażeniu nie zmiękczysz bez utraty chrupkości, a ponowne smażenie miękkich zwykle kończy się przypaloną powierzchnią.

Warianty i zamienniki

W polskich domach każda rodzina miała swoją wersję, więc żadna z poniższych nie jest „błędna”. Pamiętaj tylko, że każda zmiana daje inne ciastko niż cienki, kruchy chrust.

Faworki na żółtkach z piwem

Wersja z piwem jest delikatniejsza, bardziej aromatyczna i zwykle łatwiej się ją wałkuje. Zamiast 120 g śmietany daj 60 g śmietany i 60 ml jasnego piwa. Ciasto wyjdzie luźniejsze, o lekko słodowym smaku. Alkohol odparowuje tylko częściowo, więc takich faworków nie podawaj jako bezalkoholowych.

Faworki drożdżowe

Tu obowiązuje osobna technika: ciasto z drożdżami musi wyrosnąć, a ciastka wychodzą grubsze i bardziej puszyste. Bliżej im do cienkich drożdżowych ciasteczek. Przepisy na miękkie i puszyste faworki zwykle przewidują więcej śmietany i masła albo właśnie drożdże.

Z piekarnika

Pieczenie zużywa mniej tłuszczu, jednak faworki wychodzą bardziej suche i słabiej napowietrzone niż smażone.

Zamiana składników

• Śmietanę bez laktozy dodaj w tej samej ilości, 120 g; efekt jest zbliżony do klasycznego.
• Jogurt sojowy zamiast śmietany, też 120 g, daje ciasto mniej elastyczne.
• Mieszanka bezglutenowa ze skrobią i gumą ksantanową zamiast mąki pszennej (na początek 300 g) daje kruche ciasto, trudniejsze do cienkiego wałkowania.
• Sok z cytryny zamiast octu, 15 ml, wnosi lekki cytrynowy aromat.

Chrust, chruściki, grochowinki

Faworki to przede wszystkim przysmak karnawału, Tłustego Czwartku i ostatków (Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 2018). Nazwa prawdopodobnie pochodzi od francuskiego „faveur”, czyli wstążki, a „chrust” nawiązuje do kruchych ciastek, które łamią się jak suche gałązki. Każdy region broni swojej nazwy, a kilka z nich trafiło na ministerialną Listę Produktów Tradycyjnych:

• chrust, chrustek, chrustki, faworki z województwa opolskiego (Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 2014),
• śląski chrustek z województwa śląskiego (Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 2011),
• grochowinki kociewskie smażone na smalcu (Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 2006),
• kujawskie chruściki, wpisane w 2023 roku (Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 2023).

Przechowywanie i podawanie

Faworki trzymaj w temperaturze pokojowej, w dużym, luźno przykrytym naczyniu. Szczelny plastikowy pojemnik zatrzymuje wilgoć i odbiera im chrupkość. Najlepsze są przez 1 do 2 dni, potem stopniowo tracą kruchość. Gdy zmiękną, rozłóż je na kratce i podgrzej chwilę w piekarniku w niskiej temperaturze, pilnując, żeby puder się nie przypalił.

Surowe, przewinięte kokardki możesz zamrozić na tacy, a po stwardnieniu przełożyć do woreczka. Po rozmrożeniu smaż je od razu, bez długiego leżenia na blacie.

Na stole sprawdzają się:

• z kawą zbożową, jak w dawnej kuchni,
• z czarną herbatą albo zwykłą kawą,
• obok pączków w Tłusty Czwartek,
• na dużym półmisku przy rodzinnym spotkaniu, obok sernika z dawnych lat czy tortu z budyniowym kremem.

Porada wigorzycia.pl: Gdy faworki wyjdą zbyt twarde, nie zmieniaj od razu przepisu. Następnym razem rozwałkuj ciasto cieniej i wybijaj je dłużej. Zwykle to wystarcza.